Koordinasyon (Beceri)
GİRİŞ
Sportif antrenmanların amaçlarından biri de her türlü teknik hareketin basit, kolay, rahat ve amaca uygun bir şekilde yapılmasına yardım etmektir. Bu özelliklerin gerçekleşebilmesi için amaca yönelik bir harekette iskelet kasları ile merkezi sinir sisteminin uyum içinde çalışması beklenir. Amaçlı hareketler için merkezi sinir sistemi ile iskelet kaslarının hedeflenmiş bir aksiyona dönük ortak çalışması ve hareket akışının yönlendirilmesi ancak koordinasyon özelliği ile ortaya çıkabilmektedir.
HAHN’a göre koordinasyon; merkezi sinir sistemi ile iskelet kaslarının amaçlı bir hareket için ortak olarak çalışması ve hareket akışının yönlendirilme organizasyonu olarak tanımlamıştır. HOLLMAN ve HETTINGER’e göre koordinasyon; amaçlanan hareket için merkezi sinir sistemi ile iskelet-kas sisteminin karşılıklı uyum içinde etkileşimi olarak tanımlandırılmıştır. GALLAHUE, organizmanın etkili hareket dizileri oluşturmakla farklı motor sistemler ile değişken duyumları uyumlu bir şekilde birleştirme becerisi olarak belirtmiştir. MEINEL ise koordinasyonu; bütün vücudun, her tür hareketinin koordinasyonudur şeklinde tanımlamaktadır. Genel olarak koordinasyonu; kısa bir zaman içerisinde zor hareketlerin öğrenilmesi ve değişik durumlarda çabuk ve amaca uygun bir şekilde tepki gösterilmesi ve her hareketin birbirini doğru olarak izleyerek istenilen kuvvette meydana gelmesi olarak tanımlayabiliriz. Spor pedagojisinde koordinasyon kavramı için sık sık “beceri’’ ve bazen de “çeviklik’’ terimleri de kullanılmaktadır. Beceri; hareket aygıtı bölümlerinin hassas motor davranışlarındaki koordinasyon kalitesini ifade ederken, çeviklik ise bütün motorik davranışların kondisyonel ve koordinatif kalitesi ifade etmektedir.
Modern spor bilimlerinde koordinasyon kavramı, her türlü beceri, çeviklik gibi özelliği içerisinde bulunduran bir terim olarak karşımıza çıkmaktadır ve tekniği belirleyen en önemli faktör olmaktadır. Tüm spor becerilerin öğrenilmesi, geliştirilmesi ve belirli bir verim düzeyine ulaşabilmesi, ilgili tekniğin ince bir formda amaca uygun bir şekilde akılcı, güvenli, çabuk ve hoşa gidecek tarzda yapılması koordinasyon kavramı ile belirginlik kazanır. Bu nedenle çok zor bir hareketin kolaylıkla yapılabilmesi becerinin olumlu özelliğidir. Koordinasyonun mükemmelliğini sağlayan faktör, bu hareketin akışı ile ilgili fiziki yasalar, hareketi gerçekleştiren agonist ve antogonist kasların antrenmanlık derecesi ve kulakta bulunan denge oranının uyum düzeyidir.
Koordinasyon kalitesi ne kadar iyi ise hareket amacına o kadar zorlanmadan, isabetli ve kısa yoldan erişilmektedir. Aynı zamanda o kadar az oksijen tüketilmekte ve dolayısıyla o kadar az enerji harcanmaktadır. Spordaki birçok hareket arka arkaya ve birbiri ile uyumlu birçok küçük parçanın bir araya getirilmesi ile ortaya çıkmaktadır. Koşma, atlama ve atma gibi davranışlar daima tüm ekstremitelerin birbirleri ile uyumlu bir şekilde çalışması ile meydana gelmektedir. Bir spor oyunu esnasında önce bir pozisyonda durulurken birden topa doğru koşma, topu kontrol etme ve ardından takım arkadaşına isabetli bir pas verme, ardından da açığa kaçma gibi davranışlar sıklıkla görülür. Bu tür davranışların başarılı bir şekilde yapılabilmesi sporcuların koordinatif özellikleri ile doğrudan ilgilidir.
Koordinatif yetiler, sporcuların karşılaştıkları durumlara hızlı ve amaca uygun uyum sağlamasına olanak vermektedir. Koordinatif yeteneklerin geliştirilmesini yalnız tekniklerin öğretim sürecinde düşünmemek gerekmektedir. Bu özelliklerin kazanılmasında kalıtımsal özelliklerin oluşturduğu bir temelden yararlanılmasına rağmen, Koordinatif yetenekler doğuştan kazanılan yetenekler değildir ve önceden yapılmış antrenmanlar yoluyla kazanılmaktadır. Ancak bunların doğru ve kaliteli bir şekilde yapılabilmesi için farklı faktörlerin rol oynadığını unutmamak gerekir. Koordinatif yeteneklerin gelişmişliği ve niteliği, hareket becerilerine ve sportif tekniklere ait öğrenme süreçlerinin hızını ve niteliğini etkilemektedir. Bu yetenekler değişmekte olan durumlara uyum sağlamanın hız düzeyini belirlemektedir. Bu yetenekler hemen hemen bütün spor branşlarının koşulları olup sporcuların; tekniklerin çabuk öğrenilmesi ve düzeltilmesi, komplike hareket koordinasyonlarının başarılması, amaca uygun ve ekonomik kuvvet kullanımı ve özel durumlara uyma ve pozisyon değiştirme kolaylığı sağlamaktadır.
Koordinasyonu belirleyen çeşitli yeti ve özelliklerin öğrenilmesi ve alışkanlık haline gelebilmesi belli yaş dönemleri içerisinde olmaktadır. Reaksiyon özelliği 7. ve 8. yaşlardan itibaren gelişir ve bu süre 10-15 yaşa kadar devam eder. Oryantasyon özelliği için bazı kaynaklar 12-15 yaşlar arasını vermekle beraber 6. yaştan itibaren bu özelliğin şekillenmeye başladığı bilinmektedir. Ritim beceri 6. yaşta başlar ve 9 yaşlarında iyileşir ve 11-15 yaşları arasında en üst düzey gelişimini tamamlar. Denge çok küçük yaşlardan itibaren gelişmeye başlamakla birlikte sportif çalışmalara katılan çocuklarda 3 yaşlarda en aktif durumdadır. Genel gelişim dönemi olarak 9-12 yaşları verilmektedir.
Koordinatif Yeteneklerin Bileşenleri
Çeşitli yazarlar koordinatif yetenekleri kurumsal olarak ve model şemaları içinde sınıflandırmaya ve daha net bir biçimde belirlemeye başlamışlardır.
Durum Değiştirme Yetisi: Birdenbire ortaya çıkan durumlara karşı amaca uygun uyum sağlama becerisidir. Bu yetenek sayesinde hareketlerdeki hassas farklılaşmalar ve derecelendirmeler ortaya konulabilmektedir. Farklılaşma yeteneği olarak da kullanılmaktadır. Örnek olarak, basketbolda oyuncunun hücum anında önünde savunma yapan oyuncuyla karşılaştığında rivörs yaparak yön değiştirmesi veya futbolda topa sahip olan oyuncunun top sürmesi esnasında kendisine doğru gelen savunma oyuncusuna karşı aldatma yaparak (çalım) geçmesi gösterilebilir.
Oryantasyon Yetisi: Vücudun tümünün veya bir bölümünün kendini çevreleyen dış dünyaya karşı pozisyon değiştirmesidir. Örnek olarak, bir basketbol oyuncusunun topla birlikte öne doğru hareketinde rakibin müdahalesinde topu saklayabilecek davranışı gerçekleştirmesidir.
Denge Yeteneği: Hareket eden vücudun değişen durum ve koşullar karşısında dengesini sağlayabilmesidir. Bu yetenek özellikle vücudun ağırlık merkezinin değişmesi nedeniyle dengenin bozulması gibi dar dayanma alanlarının olduğu ve dengenin kolaylıkla bozulabileceği koşullarda ortaya çıkan motorik sorunları çözmeye yaramaktadır.
Statik Denge: İnsan vücudunun dengesini belli bir yerde ya da pozisyonda sağlama yeteneğidir.
Dinamik Denge: Hareket ederken dengeyi sağlama yeteneğidir.
Objeyle Dengeleme: Bir araçla hareket yaparken ya da ek bir araç kullanırken dengeyi sağlama yeteneğidir.
Tepki (Reaksiyon) Yetisi: Bir veya birden fazla uyaranlara karşı en kısa zamanda hareket etme özelliğidir. Başka bir ifade ile amaca uygun hareketi gerçekleştirmek için var olan ya da gelen uyaranları algılayabilme ve gerekli hareketi yapabilmedir. Bu yetenekte söz konusu olan en önemli nokta, uyarının yapılması ile motorik tepkinin gösterilmesi arasında geçen sürenin olabildiğince kısa olmasıdır. Örnek olarak vermek gerekirse, atletizm ve yüzme gibi sporlarda start anında verilen uyarana karşı yapılan harekettir.
Ritim Yetisi: Hareketin zaman ve mekan boyutu içerisinde akıcı ve dinamik bir şekilde metrik olmayan bölünmesidir. Hareketin akışı esnasında harekete uygun ritmi geliştirme yeteneğidir. Burada asıl olan, dışardan verilen bir ritim ile hareketi görsel algılamaya uygun olarak doğru yapabilme yeteneğidir.
Hareketi Bağlama Yetisi: Parça parça hareketin ya da hareketlerin jimnastikte seri oluşturulması gibi birbirine bağlanabilmesi yeteneğidir.
Hareketin Pozisyon Yetisi: Bir hareketin tam anlamıyla ve ekonomik ifadesidir.
Hareketin İletimi Yetisi: Hareketin başlama ve bitirme süresi içinde organ ve ekstremitelerin yer değiştirmesi özelliğidir.
Hareketin Elastizite Yetisi: Hareketin amaca uygun şekilde kassal gerilim ve frenlemesindeki dengeleme, hareketin başlangıcındaki ve bitirilişindeki elastikiyettir.
Yukarıda açıkladığımız fonksiyonların gerçekleşmesinde değişik analizatörler görev almaktadır. Bu analizatörler sensorik öğrenmenin temel taşlarını oluşturur. Analizatör terimi; sinyallerin bir enformasyon olarak algılanması, kodlanması, taşınması ve sentezlenerek işlem kararı haline gelmesinde görev alan algılayıcılardan (reseptörler) oluşan yapı anlamında kullanılmıştır.
Kinestetik Ayıraçlar (Analizatörler): Reseptörleri kas kirişlerinde ve eklemlerde bulunurlar. Bunlar ekstremitelerin konumu ve etki eden kuvvetler hakkında bilgi vermektedir.
Taktil Ayıraçlar: Algılayıcıları deriye yerleşmiştir ve bunlar o anki şekil ve yüzey hakkında bilgi vermektedir.
Statiko Dinamik Ayıraçlar: Algılayıcıları iç kulaktaki vestibüler bölüme yerleşmiştir. Başın hızlanması ve yönü hakkında bilgiler vermektedir.
Optik (Görsel) Ayıraçlar: Mesafeyi algılayan telereseptörler olarak tanımlanırlar ve bunlar özel, farklı ve yabancı hareketleri ve cisimleri haber verirler.
Akustik (İşitsel) Ayıraçlar: Genelde koordinasyon için dolaylı bir rol oynarlar.
Kondisyonu Oluşturan Faktörler
Yapılan araştırmalarda beceriyi oluşturan faktörlerin yapısı, sayısı ve birbirine bağlılığı hakkında kesin bulgular henüz yoktur. Beceriyi oluşturan faktörler aşağıda belirtilmiştir.
· Motorik uyum ve yer değiştirme yeteneği
· Sevk ve idare yeteneği (kombinasyon)
· Mekan, saha ve yer kavrama yeteneği
· Denge yeteneği
· Çok yönlülük
· Beceriklilik hareket hissi
· Hareket akıcılığı
· Hareket yumuşaklığı
· Esneklik yeteneği
· Ritim
· Varyasyon (çeşitlilik) yeteneği
Koordinasyonun Sınıflandırılması
Koordinasyon kavramının değişik yaklaşımlarla yapılmış sınıflamaları bulunmaktadır. Bu sınıflamaların bazıları aşağıda verilmiştir.
1. Sınıflama: Bu sınıflamaya göre genel ve özel koordinasyon olmak üzere koordinasyon ikiye ayrılmıştır.
Genel Koordinasyon: Bir kişinin özel spor dalını göz önüne almadan motor becerileri mantıklı ve uygun bir biçimde sergileme niteliğini kapsamaktadır. Bazı durumlarda genel koordinasyon, özel koordinasyonun temelini oluşturur. Genel koordinasyonun geliştirilmesinde mümkün olduğunca erken yaşlarda başlanılmalıdır.
Özel Koordinasyon: Yapılan spor dalına yönelik, o spor dalının özelliklerini içeren teknik-taktik ve benzeri hareketlerin hızlı, akıcı ve uyumlu şekilde yapılmasıdır. Özel koordinasyon çalışmaları yapılan spor türünün hazırlığı niteliğindedir ve teknik çalışmaların ana öğesini oluşturmaktadır. Sürat, kuvvet ve dayanıklılığın kullanımında özel koordinasyon önemli bir etkendir. Bu nedenle bu kondisyonel özelliklerdeki düşüş de özel koordinasyonun bozulmasına sebep olmaktadır.
2. Sınıflama: Bu sınıflamaya göre kapalı beceri koordinasyonu ve açık beceri koordinasyonu olmak üzere iki ayrılmaktadır.
Kapalı Beceri Koordinasyonu: Sabit bir motor programa dayalı teknik karakterli becerilerdir. Çoğu kez sporcu konsantre olunca harekete başlamakta, hatta kendi kendine bazı talimatlar vermektedir. Ayrıca sporcu zihninde olayı tekrar etmektedir. Sporda daha çok teknik karakterde davranışlar olarak bilinmektedir.
Açık Becerilerin Koordinasyonu: Uyum gerektiren motor programa dayalı becerilerdir. Bu beceri türünde hareket yapılışına yönelik belirlenmiş ip uçları yoktur. Rakibin hareketine göre birçok programdan biri seçilir. Rakip hareketine başlayınca, hatta bazı becerilerde hareketin bitiminden sonra (teniste olduğu gibi) oyuncu yapacağı harekete karar vermekte ve uygun program seçmektedir. Sporda daha çok taktik karakterde davranışlarda etkilidir.
3. Sınıflama: Bu sınıflamaya göre koordinasyon, kaba ve ince koordinasyon olarak ikiye ayrılmaktadır.
Kaba Koordinasyon: Motor davranışların büyük kas gruplarınca gerçekleştirilmesi halinde ortaya çıkan koordinasyon türü olarak açıklanmaktadır.
Açık Koordinasyon: Daha küçük kasların çalışmasıyla ortaya çıkan koordinasyona denmektedir.
Kondisyonu Etkileyen Faktörler
· Vücut ağırlığı
· Boy
· Cinsiyet
· Zaman ayarlama
· Hareket dakikliği
· Denge
· Reaksiyon zamanı
· Hareket sürati ve isabetliliği
· Hareketin yönü ve uzaklığı
· Görerek nişanlama
· Kas tansiyonu
· Kinestezi
· Yaş
· Yorgunluk
· Duyu organlarının hassaslığı ve doğruluğu
· Kondisyonel motorik özelliklerin düzeyi
· Kötü teknikle hareket öğrenimi
· Antrenman ve hareketsel deneyim
· Düşünme ya da sporsal zeka
· Sakatlıklar
Kondisyon Çalışmalarında Dikkat Edilecek Noktalar
· Yüklenmenin şiddeti kademeli olarak arttırılmalıdır,
· Yeni hareketler öğretilmelidir,
· Yeni hareketler öğretilirken çok sayıda değil, yeterli sayıda öğretilmelidir,
· Öğrenilecek yeni hareketlerin seçiminde sporcunun yeteneği ve bireysel farklılıklar göz önünde bulundurulmalıdır,
· Antrenmanlar kombine şekilde uygulanmalıdır,
· Alıştırmaların temposu değişken olmalıdır,
· Çalışma alanlarındaki dış koşullar değiştirilmelidir. Değişik alanlarda, değişik alet ve yardımcı ile hareketler uygulanabilir,
· Koordinasyonlar kombinasyonları birleştirilmelidir,
· Çalışmalar zamana karşı yapılmalıdır. Reaksiyon geliştirici çalışmalar kombine olarak uygulanmalıdır,
· Direktif ve komut değiştirme çalışmaları uygulanabilir,
· Antrenman sonrası çalışmalar yapılmalıdır. Bu çalışmaları karmaşık hareketler oluşturmalıdır,
· Koordinasyon çalışmalarında tam dinlenme ilkesi uygulanır,
· Hareketlerin uygulanması sırasında şekil değişikliği yapılmalıdır,
· Yorgunluk meydana geldiğinde dinlenme verilmelidir ve yorgunken hareketler yapılmamalıdır,
· Günlük antrenman programında kondisyon çalışmaları her zaman yer almalıdır.
KAYNAKLAR
DÜNDAR, Uğur: Antrenman Teorisi, 5. Baskı, Bağırgan Yayınevi, Ankara, 2000.
GÜNDÜZ, Nedim: Antrenman Bilgisi, 1. Baskı, Saray Dedikal Yayıncılık San ve Tic Ltd Şti, İzmir, 1995.
MURATLI, Sedat: Antrenman Bilimi Yaklaşımıyla Çocuk ve Spor, Geliştirilmiş ve Düzeltilmiş 2. Baskı, Nobel Yayın Dağıtım, Ankara, 2007.
SEVİM, Yaşar: Antrenman Bilgisi, Geliştirilmiş Baskı, Tutibay Ltd. Şti, Ankara, 1997.
TAŞKIRAN, Yavuz: Klasik Antrenman Teorisi, Yayıncı Yayınları, İzmit, 2003.
® - E-Akademisyen ™
