Sürat
GİRİŞ
Sürat yeteneği konusu ile ilgilenen ve çeşitli uzmanlık alanlarında çalışan Beden Eğitimi ve Spor Bilimciler sürat özelliğini çeşitli şekillerde tanımlamaktadırlar. GUNDLACH, “En büyük hızla ilerleyebilme yetisi’’ olarak, ZACIORSKIJ, “Motorik bir aksiyonu mevcut bir ortamda en kısa sürede tamamlayabilme yetisi’’ olarak, GROSSER, “Bir uyaran sonucu en kısa zamanda reaksiyon gösterebilme yetisi’’ olarak, BOMPA ise “Çok çabuk olarak hareket etme veya taşınma yeteneği’’ olarak sürati tanımlamışlardır. Genel bir ifade ile sürat; “Sinir ve kas sisteminin birlikte çalışması sonucu sporcunun kendisini en yüksek hızda bir yerden başka bir yere hareket ettirebilme yeteneği ya da yer hareketlerin mümkün olduğu kadar yüksek bir hızda uygulanması yeteneği’’ olarak tanımlanabilmektedir.
Sürat, sadece vücudu bir yerden başka bir yere hareket ettirmekten meydana gelmemektedir. Yani, vücudu ya da vücudun bir bölümünün yüksek bir hızda hareket ettirebilme şeklinde de tanımlanır. Bir futbolcunun topa vururken bacak sürati, voleybolcunun smaç vururken kol sürati ya da bir boksörün yumruk atmadaki sürati gibi örnekler verilebilir. İnsanoğlunun doğaya kendini kabul ettirebildiği fizik gücünün en önemli göstergelerinden birinin sürat özelliği olduğu belirtilmektedir. Bu nedenle fizik açısından sürati, Yol / Zaman formülü ile tanımlayabiliriz.
Sürat yeteneği, birçok spor türünde verimliliği belirleyen en önemli motorsal özelliklerden biridir. Fakat diğer motorsal yeteneklere nazaran geliştirilmesi en sınırlı olan, genellikle bireyin kalıtımsal olarak getirdiği fizyolojik potansiyel üzerine çalışılıp iyileştirilebilen bir özelliktir. Bu nedenle sürat yeteneğinin mümkün olduğunca erken yaşlardan başlanarak hedefe yönelik olarak eğitilmesi gerekmektedir. Sürat yeteneğinin genetik olarak sınırları programlanmış bir motorik özelliktir görüşünü, ISRAEL “Erken yaşlarda eğitime başlanırsa bu kesin bir hipotez değildir’’ diye düzeltmiştir. BLASER ise “Sürat zamanında geliştirilmez ise hiçbir zaman olması gereken değere erişemez’’ diye belirtmiştir. Bu bilimsel verilere dayanan belirlemeler, sürat eğitiminin çocuk yaşlarda başlanılması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Birçok spor bilimcisi sürati farklı şekilde alt sınıflara ayırmıştır. OZOLIN sürati; Genel Sürat ve Özel Sürat olmak üzere iki şekilde ele almıştır. GROSSER ve arkadaşlarına göre sürat; Reaksiyon Sürati, Aksiyon Sürati, Devirli Hareketler Sürati ve Kuvvet Sürati olmak üzere alt sınıflara ayırmışlardır. HOLLMAN ise; Reaksiyon Süresi, Bir Hareketin Sürati, Hareket Frekansı ve Lokomotorsal Sürat olarak alt sınıflara ayırmıştır. SEVİM’e göre ise sürat; Devirli Sporlardaki Sürat ve Devirsiz Sporlardaki Sürat olarak iki bölüme ayrılmaktadır.
Genel Sürat: Herhangi bir hareketi uygulama kapasitesidir.
Özel Sürat: Belirli bir hızdaki bir egzersizi uygulama kapasitesi olarak ifade edilmektedir. Özel sürat, yapılan spor branşına özgü olarak yapılmaktadır.
Devirsiz Sporlardaki Sürat: Bu spor dallarına örnek olarak güreşçiler, boksörler, atlayıcılar, atıcılar, spor oyuncuları gibi branşlar gösterilebilir. Hareketin uygulanmasında başlangıç, uygulanış ve bitiriş bölümleri vardır. Devirsiz süratin meydana gelmesi için hareketin yapılmasını sağlayacak kasların maksimal ve patlayıcı karakterde bir kasılma hızına sahip olması gerekmektedir. Buna karşılık yetersiz kuvvet ve yetersiz koordinasyon ise devirsiz sürati olumsuz şekilde etkilemektedir. Bu nedenle devirsiz hareket sürati, “Kasın bir zaman biriminde kasılıp gevşeme yeteneği’’ olarak tanımlanmaktadır.
Devirli Hareketlerde Sürat: Aynı seyirde devam eden hareketlerdeki sürati belirtmektedir. Devirli hareketlerdeki süratin ortaya çıkmasında hareket frekansı (Adım Frekansı) ve hareket uzunluğu (Adım Uzunluğu) önemli rol oynamaktadır. Bunun gerçekleşebilmesi için reaksiyon hızına, ivmelenmeye, temel sürate ve süratte devamlılığa ihtiyaç duyulmaktadır. Devirli sürati, devirsiz süratten ayıran en önemli fark, yalnızca maksimal kasılmaların değil optimal kasılmaların sürekliliğidir. Bu formun en güzel örneğini sürat koşularında görmemiz mümkündür. Çünkü sürat koşularında hareket frekansının maksimumdan daha çok optimal düzeyde olması gerekmektedir. Devirli sürat için verilebilecek diğer örnekler ise kürek, yüzme, bisiklet yarışmaları, sürat pateni, kano gibi spor branşları gösterilebilir.
Reaksiyon Sürati: Bir uyaran sonrası mümkün olan en kısa sürede hareketin başlatılmasına kadar geçen süre olarak açıklanmaktadır. Örneğin; 100 metre koşusunda, çıkış sesi ile koşuya başlanması arasında geçen süre zamanıdır. Burada duyu organlarının uyarılması dış kulaktan başlar ve merkezi sinirlerle duyu merkezlerine (beyine) gelerek işlem görmektedir. İşlem sonucu sinirsel yapı ile hareket emri ilgili organlara gönderilmekte ve aktivite gerçekleşmektedir. Temel olarak insanın doğuştan getirdiği bir özellik olarak düşünülmesine rağmen sinir tiplerine bağlı olarak antrene edilebileceği görüşü oldukça yaygındır ve antrenman ile % 10 – 20 arasında geliştirilebileceği söylenmektedir. Bu gelişme uyaranın beyine gidiş ve beyinden organlara geliş hızındaki gelişmeden değil, mevcut reaksiyon süratin korunması, teknik beceri düzeyi ile hareketin daha ekonomik hale getirilmesi ile gerçekleşmektedir. Reaksiyon sürati ve bu sürenin içerisinde kalan latent süresi ZACIORSKIJ tarafından 5 bileşenden oluşmaktadır.
· Uyaranın (sinyalin) duyu organı reseptörüne gelişi (algılanması)
· Uyarıların merkezi sinir sitemine (MSS) taşınması
· Uyarıların sinir sistemine aktarılması ve efektör sinyalin oluşumu
· Efektör sinyalin merkezi sinir sisteminden kaslara geçişi
· Kasın uyarılması ve mekanik aktivitenin oluşması
Reaksiyon süratinin farklılığı uyaranların çeşidine (görsel, işitsel, dokunsal) ve uyarıya verilen cevaba bağlıdır.
· Görerek Reaksiyon: Reaksiyon süresi 0,15 – 0,20 saniye arasındadır,
· İşiterek Reaksiyon: Akustik reaksiyondur. 0,12 – 0,27 saniye arasındadır,
· Dokunarak Reaksiyon: 0,09 – 0,18 saniye arasındadır.
Aksiyon Sürati: Hareketlerin uygulanışında ortaya konulan sürat olarak tanımlanmaktadır. Fizyolojik olarak kas sisteminin koordinasyonuna, uyarı iletme ve kasılma yeteneğine bağlıdır. Ayrıca aksiyon sürati dinamik kuvvetin düzeyine ve teknik hareket dizilerine hakim olma derecesine de bağlıdır. Devirsiz hareketlerde aksiyon sürati önem kazanmaktadır.
Kuvvet Sürati: Bu Devirli ve devirsiz hareket süratlerinin büyük dirençlere karşı oluşturulduğu özelliktir. Kısa açıklamak gerekirse; devirsiz hareketlerdeki gülle atma ya da atlamalardaki sürat kuvvet süratidir.
Lokomotorsal Sürat: Bazı literatürlerde ilerleme (Yer Değiştirme) sürati olarak da kullanılmaktadır. Bütün vücudun bir özelliğidir. Kendi içerisinde temel sürat ve süratte devamlılık olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Temel sürat; devirli bir hareketin yapımında ulaşılan en büyük hız belirtilmektedir. Süratte devamlılık ise belirli bir mesafede maksimal hıza ulaşıldıktan sonra bu hızın korunabilmesi olarak tanımlanmaktadır.
Sürati Etkileyen Etmenler
Vücut hacmi ve fonksiyonlarında meydana gelen değişimler sürati olumlu yönde etkilemektedir. Sürati etkileyen faktörleri maddeler halinde toplayacak olursak;
Fizyolojik Faktörler
· Vücudun Fonksiyonları
· O2 Kapasitesi
· Kasların Yüzeysel Kapasitesi
· Metabolik Özellikler
· Nabız ve Dolaşım Sistemleri
· Nöro-Muskular Fonksiyonlar
· Koordinasyon
· Seks Hormonları
· Kas Gücü
· Kasların Esnekliği
· Kas Tipleri
· Kas Fonksiyonları
· Kasların Uzunluğu ve Çapları
· Laktik Asit Düzeyi
· Hücresel Faktörler
· Enerji Sistemleri
· Kardio-Respiratuar Fonksiyonlar
· Aerobik Anaerobik Güç
· % VO2max
· Hemoglobin – Entrosit Konsantrasyonu ve Vücuttaki Demir Rezervleri
· Tansiyon
· Genetik Faktörler
· Ligament-Tendon-Adale Yapısı
· ST/FT Lif Oranı
· Vücut Yağ Yüzdesi
Antropometrik Faktörler
· Vücut Hacmi
· Organların Uzunluğu (Ayak, Kol Gibi)
· Organlar
· Yaş
· Boy ve Ağırlık
· Cinsiyet
· Anatomik Özellikler
· Fule İçin Bacak Uzunluğu
· Vücut Kompozisyonu
· Postür
· Kemikler
Motorik Faktörler
· Kas Kuvveti
· Dayanıklılık
· Esneklik (Hareketlilik)
· Kuvvet
· Koordinasyon (Beceri)
Sinirsel Psikolojik Faktörler
· Motivasyon
· Ruhsal Özellikler ve Ruhsal Durum
· Uyarıların Yoğunluğu
· Sinir Sistemi
· Her Bir Sinir İçin Kas Lifi Sayısı
· Uyarıların Algılanma – Cevaplama ve Uyarıların İletilme Süresi
· Reaksiyon Zamanı
· Refleks
· Motor Üniteler
Dış Etkenler
· Giysi, Ayakkabı Gibi Faktörler
· Dizlik Gibi Sürati Engelleyen Araçların Kullanımı
· İklim
· Saha Şartları
· Zemin
· Yağmur, Kar, Çamur Gibi Faktörler
Antrenman Faktörleri
· Isınma
· Streching
· Hareketin Uygulanma Zamanı
· Vücudun Koşuda Yaptığı Gereksiz Salınımlar
· Alıştırmaların Yoğunluğu
· Antrenman Teknikleri ve Taktikleri
· Adım Sıklığı, Uzunluğu
· Sprint – Sürat Çalışmaları
· İzometrik ve İzokinetik Alıştırmalar
· Start Çalışmaları
Diğer faktörler
· Sağlık ve Sakatlıklar
· Beslenme
· Yorgunluk
· Dinlenim
KAYNAKLAR
BOMPA, O. Tudor. : Theory and Methodology of Training, Thirt Edition, Kendall / Hunt Publishing Company, Printed in The United States of America, 1994.
DÜNDAR, Uğur : Antrenman Teorisi, 5. Baskı, Bağırgan Yayınevi, Ankara, 2000.
GÜNDÜZ, Nedim : Antrenman Bilgisi, 1. Baskı, Saray Dedikal Yayıncılık San ve Tic Ltd Şti, İzmir, 1995.
MURATLI, Sedat : Antrenman Bilimi Yaklaşımıyla Çocuk ve Spor, Geliştirilmiş ve Düzeltilmiş 2. Baskı, Nobel Yayın Dağıtım, Ankara, 2007.
SEVİM, Yaşar : Antrenman Bilgisi, Geliştirilmiş Baskı, Tutibay Ltd. Şti, Ankara, 1997.
TAŞKIRAN, Yavuz : Klasik Antrenman Teorisi, Yayıncı Yayınları, İzmit, 2003.
® - E-Akademisyen ™
